home → Historia

Zespół parkowo-zamkowy

Renesansowy zamek w Suchej Beskidzkiej, popularnie nazywany Małym Wawelem to jeden z najpiękniejszych obiektów architektury renesansowej w Małopolsce Zachodniej. Dzisiaj to centrum kultury, sztuki i nauki dla całego regionu. W swojej prawie sześciowiekowej historii był własnością pięciu rodzin szlacheckich: Castiglione-Suskich, Komorowskich, Wielopolskich, Branickich i Tarnowskich, a obecnie, po uregulowaniu stanu prawnego – Gminy Sucha Beskidzka.

Najstarszą część zamku, widoczną w skrzydle południowo-wschodnim wzniósł w l. 1554-155Zamek w Suchej Beskidzkiej od strony dziedzińca8 Kasper Castiglione – Suski, złotnik krakowski o pochodzeniu włoskim, nie wykluczone, że w miejscu starszego założenia dworskiego. Był to niewielki, kamienny dwór obronny, przypominający dawne fortalicium szlacheckie. Kolejny z właścicieli Piotr Komorowski, w l. 1608-1630 dokonał jego rozbudowy w okazałą rezydencję magnacką w stylu renesansowym, wzorowaną na zamku królewskim w Krakowie. Zamek został wówczas otoczony murem parawanowym, zamykającym dziedziniec od strony wschodniej. Kolejne zmiany w bryle i we wnętrzach obiektu wprowadzili na przełomie XVII i XVIII wieku Wielopolscy, m.in. księżna Anna z Lubomirskich Wielopolska w 1708 roku. Za jej przyczyną nad skrzydłem południowo-wschodnim zostały dobudowane dwie wieże o namiotowych dachach, a wnętrza przekomponowane na styl barokowy.

 

Zamek stał się pałacem. Wielopolscy rozbudowali również nieistniejące już dzisiaj zaplecze gospodarcze zamku od strony zachodniej. Również w barokowej konwencji został przebudowany ogród zamkowy, którego relikty są czytelne do dzisiaj w postaci symetrycznie rozplanowanych ścieżek. Założenie ogrodowe otoczono kamiennym murem. W l. 90. tych XIX wieku, za przyczyną Branickich nastąpiły kolejne zmiany w architekturze i wnętrzach obiektu. Został m.in. wyburzony mur parawanowy otaczający zamek od strony wschodniej. W ten sposób odsłonięta została galeria arkadowa wraz z krużgankami pierwszego piętra. Obok swojej niekwestionowanej wartości architektonicznej, zamek stał się wówczas jedną z największych skarbnic wiedzy i twórczości piśmienniczej na ziemiach polskich. Znalazła tutaj swoją siedzibę wspaniała biblioteka, z niezwykle cennymi dla kultury polskiej zbiorami ksiąg, rękopisów, malarstwa, rzeźby i innych narodowych pamiątek. W 1905 roku zamek uległ pożarowi. Jego odbudowę, zakończoną w 1910 roku, nadzorował wybitny polski architekt Tadeusz Stryjeński. W czasie I wojny światowej w zamku funkcjonował szpital Polskiego Czerwonego Krzyża. Po wybuchu II wojny światowej, gdy ostatni prywatny właściciel Juliusz Tarnowski wraz z rodziną udał się na emigrację, rezydencję zajęli Niemcy, a później wojska radzieckie. Sama budowla (w przeciwieństwie do jej wnętrz), nie ucierpiała zbytnio w czasie wojennej pożogi, jednak wyposażenie oraz bezcenne zbiory biblioteczno-muzealne uległy rozproszeniu, rabunkom i dewastacji. Tylko część z nich zdołano uratować i włączyć w skład księgozbiorów różnych bibliotek na terenie Polski. Po wojnie, do 1969 roku w zamku działalność prowadziło Liceum Ogólnokształcące wraz z internatem. W dniu 12 czerwca 1975 roku zamek został przejęty przez Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, w celu przystosowania go do działalności muzealnej.

 

Niestety, pomimo wielkich nakładów finansowych, remont został przerwany już w 1984 rokZamek w Suchej Beskidzkiej wieża zegarowau, a słabo zabezpieczone i w żaden sposób nieużytkowane budynki zaczęły popadać w ruinę. Gmina Sucha Beskidzka nie mogąc zaakceptować faktu, że ten cenny dla polskiej kultury zabytek nie jest udostępniony społeczeństwu, przejęła go od Skarbu Państwa w 1996 roku, dokładając wszelkich starań, aby odzyskał dawną świetność. Niestety nie rozwiązana systemowo w Polsce kwestia reprywatyzacji spowodowała, że pomimo wielkiej ilości sił i środków włożonych przez suski samorząd celem zachowania zamku dla społeczności lokalnej i turystów, realizacja tego zamiaru stanęła w ostatnich latach pod znakiem zapytania wskutek roszczeń spadkobierców ostatnich prywatnych właścicieli obiektu.

 

Dzięki determinacji burmistrza miasta Stanisława Lichosyta i rady miejskiej, ciągnąca się wiele lat sprawa sądowa została ostatecznie zakończona w kwietniu 2016 roku wykupem zespołu zamkowo-parkowego przez gminę od byłych spadkobierców rodziny Tarnowskich. Już pod koniec maja tego samego roku, burmistrz miasta złożył wniosek wraz z dokumentacją aplikacyjną do Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego o dofinansowanie koniecznych prac renowacyjnych, który otrzymał dofinansowanie w wysokości ok. 6,5 mln złotych. Gmina jako pełnoprawny właściciel przeznaczyła ze środków własnych ponad 4 mln złotych. W l. 2017 – 2018 za łączną kwotę ponad 10,5 mln złotych przeprowadzona została gruntowna renowacja wszystkich zewnętrznych elementów zamku. Zakres prac obejmował całkowitą wymianę pokrycia dachowego z rynnami i elementami blacharskimi, wykonanie izolacji przeciwwodnej i przeciwwilgociowej ścian zewnętrznych, wymianę całej stolarki okiennej i drzwi zewnętrznych oraz wykonanie nowych tynków. Odrestaurowane zostały również elementy kamienne i posadzki krużganków. Rekonstrukcji poddano zewnętrzne okładziny architektoniczne z detalami w postaci sgraffita i iluzorycznych okien, którym przywrócono historyczny kształt. Zrekonstruowano także kominy i instalację odgromową. Prace budowlane obejmowały również modernizację kanalizacji deszczowej i wodno-kanalizacyjnej, uporządkowanie oraz utwardzenie dziedzińca z wykonaniem nawierzchni kamiennej oraz restaurację arkadowych mostków w parku zamkowym. Zamek został również pięknie oświetlony. Wykonana iluminacja nocą wspaniale eksponuje jego bryłę tworząc niezwykły nastrój.

W zamku swoją siedzibę mają: Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej wraz z Punktem Informacji Turystycznej działającym w ramach Małopolskiego Systemu Informacji Turystycznej, Wyższa Szkoła Turystyki i Ekologii, Towarzystwo Miłośników Ziemi Suskiej, Łucznicze Towarzystwo Sportowe „Zamek Suski” oraz hotel i restauracja „Kasper Suski”.

 

Zamek jako niezwykle piękna i kulturotwórcza przestrzeń jest miejscem licznych imprez okolicznościowych, sympozjów, konferencji naukowych oraz koncertów. Można z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że nigdy w swojej historii nie prezentował się lepiej niż obecnie.

 

Park zamkowy

 

Od strony południowej do zamku przylega park, który tworzy integralną część z górą Jasień. BMostek w parku zamkowymrak przekazów źródłowych uniemożliwia odtworzenie jego wyglądu za czasów rodziny Suskich i Komorowskich. Około 1708 roku Anna Wielopolska prowadząc rozbudowę zamku wiele uwagi poświęciła także jego otoczeniu. To za jej czasów park zyskał formę barokowego ogrodu w stylu francuskim z symetrycznie rozplanowanymi ścieżkami. Znaczące zmiany w kompozycji parku zaszły na początku XIX wieku, za czasów Teresy z Sułkowskich Wielopolskiej i jej syna Jana Kantego. Kanał, zamykający założenie parkowe od strony południowej, rozszerzono do rozmiarów obecnego stawu, na którym przerzucono arkadowy mostek, wprowadzając rozwiązania typowe dla angielskich parków krajobrazowych.

 

Lilie wodne w parku zamkowymStaw zasilony został strumieniem, tworzącym pętlę w południowej części założenia. Park obsadzono wieloma gatunkami drzew, takimi jak platan klonolistny, dęby, lipy, klony, itp. W tym czasie, z parkiem zamkowym powiązany został las na górze Jasień. Kolejni z właścicieli obiektu, Braniccy w 2. poł. XIX wieku, zmienili wygląd parku adekwatnie do nowej mody. Nabrał on cech ogrodów w stylu angielskim z licznymi małymi mostkami. Styl ten nawiązuje do naturalnych ogrodów krajobrazowych z dominującymi wartościami: swobodą, romantyzmem oraz naturalnością.  W ciągu ostatniego dziesięciolecia na terenie parku systematycznie prowadzone są prace porządkowe i pielęgnacyjne.

 

Park zachował dawny charakter, gdyż rozplanowanie alejek nosi cechy stylowe, obowiązujące w pierwszej połowie XIX wieku, z typową dla tego okresu zewnętrzną alejką na obwodzie założenia, z którą łączy się przeważająca część drzewostanu. Zachowała się również środkowa partia wielkich trawników, na których wyrasta samotnie kilka drzew o charakterze pomnikowym. Najatrakcyjniejsze z nich to platan klonolistny, jesion o pędach zwisających i dąb czerwony. W ich sąsiedztwie, zwłaszcza  w okresie lipca i czerwca, można podziwiać zachwycające swoim pięknem lilie złotogłów (Lilium martagon).

 

Na ławkach w cieniu drzew chętnie odpoczywają mieszkańcy miasta, a także odwiedzający zespół zamkowy turyści.  Urok tego miejsca doceniają także nowożeńcy, którzy chętnie fotografują się w cieniu rozłożystych drzew.

 

 

 

DOMEK OGRODNIKA

 

Zachodnie zamknięcie parku stanowi wydłużony budynek tzw. „Domk Ogrodnika”, w którym mieściDomek Ogrodnika Dział etnograficzny muzeum się ekspozycja etnograficzna. Budynek powstał po scaleniu dwóch odrębnych obiektów (zamieszkiwanych niegdyś przez zamkowego ogrodnika) w latach 70. tych  XX. wieku. Zbiory, zgromadzone staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Suskiej, początkowo były wystawione w przyziemiu zamku, natomiast w 1996 roku, w ramach obchodów jubileuszu 100 - lecia nadania praw miejskich Suchej, przeniesiono je w obecne miejsce, tworząc Izbę Regionalną. W 2010 roku weszły one w skład Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej.  Są one cennym przykładem kultury materialnej i duchowej, obrazującym  życie codziennie, tradycyjną kulturę materialną oraz duchową mieszkańców tych ziem: Górali Babiogórskich i Żywieckich. Można tu obejrzeć m.in.: zaaranżowane wnętrze chaty z przełomu XIX i XX wieku, z komorą i izbą mieszkalną, w których znalazły się narzędzia codziennego użytku oraz sprzęty domowe, zrekonstruowany szałas pasterski wraz z wyposażeniem, kuźnię, warsztat tkacki, narzędzia do obróbki drewna, a także przykłady wyrobów rękodzieła ludowego (m.in.: typowe dla okolic Suchej wyroby zabawkarskie) i sztuki ludowej. 

 

 

 

ORANŻERIA

 

Za czasów Branickich, a więc w 2. poł. XIX wieku, w parku zamkowym, prawdopodobnie na starszymOranżeria pochodzącym z XVIII wieku założeniu budynku, wybudowano nową, neogotycką oranżerię. Przed budynkiem rozpościerał się ogród kwiatowy o układzie parterowym, z geometrycznym rozplanowaniem ścieżek i basenem na jej osi. W oranżerii Braniccy, jako zamiłowani botanicy, hodowali różne gatunki roślin egzotycznych  i cytrynat, które służba zamkowa sprzedawała na Rynku Kleparskim w Krakowie. Oranżeria jest jedynym z nielicznych przykładów neogotyku angielskiego na południu Polski. Na początku XX wieku do oranżerii dobudowana została szklarnia.





    Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej
    ul. Zamkowa 1
    34-200 Sucha Beskidzka

    tel. + 48 33 874 26 05
    fax: + 48 33 874 26 05
    Zobacz nas na: